(Go: >> BACK << -|- >> HOME <<)


...Иманның тазалығын жақсы ұқтырмай,
Сыртын қанша жуса да, іші оңбаған.
Абай Құнанбайұлы

Санайғақ
2010 жылдың қарашасындағы жұмыссыздардың саны 483 мыңнан асып түсті.
Айтқыш екен
«Қаған мақтаншақ болса, айналасы түгел жағымпаз болады»


Шыңғыс хан

Загрузка

"Қазақ" сөзінің мағынасы

Жәрдемші


Мақала авторы: 02.04.2010
Төлебек Сейдуәлі-ұлы Қалыбай
«Қазақ» қайдан пайда болған?

1. «Қазақ» сөзі не мағына береді?
Қазақ тарихын зерттеу - «қазақ» сөзінің мағынасын білуден басталады. Қазақтың қайдан пайда болғаны, қандай рухани құндылыққа бірігіп халық ретінде ұйысқаны: бәрінің жауабы осы сөздің ішінде жасырулы. Бүгінгі тарихшылар бұл сөздің не мағына беретінін дәл таба алмай сан-саққа апарып, қисынсыз жорамалдар шығарған. Мысалы, 1) «қаз-ақ», яғни «ақ-қаз» деп; 2) «қазғыш-добытчик» деп; 3) «қай-сақ», «қас-сақ», яғни түбірі «сақ» тайпасының атауы деп, үйлестірмек болады. Мұндағы «қас-сақ» деген болжалды дұрыстау деп санап, қисынсыздығына көз жұмып, «қазақстан тарихы» оқулығына ендіріп те жіберген.  

2. «Сақ» деген халық болған ба?
«Сақ» деген атау қайдан шықты, не мағына береді? - деп іздеп көрелікші. «Сақтар» жайлы негізгі дерек көзі – бұл, б.з.б.522-486ж. өмір сүрген парсы патшасы І Дарийдің бұйрығымен сына тәріздес әріппен ойылып жазылған Бехистун жартасындағы бедер. Онда, парсы патшалары Кир, Дарий, Ксеркстердің жорықтары дәріптеліп, ал қарсыласы-«көшпелілерді» кемсіту үшін «сақ» сөзін пайдаланған екен. Кемсіту екеніне төмендегі деректен айқын көз жеткізуге болады.
«Сақ» сөзі парсыша «ит» деген мағына береді екен. Яғни, көшпелілерді, мал соңында жүретін ит сияқты, деп кемсіткен. (Бақтияр Әбілдаұлының «Қас-сақ» атты мақаласын қараңыз: «Жалын» журналының 2004жылғы №10-санында, 47-бетте).
Яғни, «сақ» сөзі б.з.б. ҮІ-ІҮ ғасырлардағы парсы патшаларының көшпелілерге қойған кемсіту атауы. Бірақ парсы халқы «көшпелілерді» «тур» деп атапты. Сол заманадағы парсылардың «Заратуштра» дінінің «Авеста» атты кітабына қарасақ, онда Орта Азиялық көшпелілерді «сақ» демеген, «турлар», «жүйрік атты турлар» деп жазған. Яғни, парсы патшалары «сақ» деп кемсіткен көшпелілерді діндарлары «тур» депті.
* Ежелгі мал өсіруші тур тайпасынан «турлар елі» деген мағына беретін «Тұран» сөзі пайда болған.(Алматыда 2007жылы басылған Г.В.Кан. Н.У.Шаяхметовтың «Қазақстан тарихы» оқулығының 25-ші бетінде). 
Тур (яки, тұр), Тұран, Түрік деген атаулар сабақтастығына қарасақ «Авеста» кітабында көшпелі елді «тур» деп халықтың төл атауымен жазғанына көз жеткіземіз. Дегенмен, б.з.б. Ү-ІҮ-ғасырларда айбыны асып тұрған парсы патшасының көшпелілерге қойған кемсіту атауы да ізсіз кетпесе керек. Аталған көшпелілердің парсыларға етене жақын оңтүстік бөлігіндегілерге «сақ» атауы, шамада б.з.б.ІІ-ғасырға дейін жапсырма, қосалқы атауға айналған сияқты. 
* Геродот(б.з.д.484-425ж) сақтар туралы сөз еткенде, көшпелі скифтерді парсылар сақтар деп атайды, деп жазған. (Бақтияр Әбілдаұлының аталған мақаласында, 47-бетте)
* Қытай тарихшылары дерегінде, шамада б.з.д.ІІ-І-ғасырларда, Орта Азияда түркітілді «ғұн», «қаңлы», «үйсін», «нүкіс» (яки «нүтша», яки «иозы») елдері жайлағанын және «сака» елі олардан жеңіліп, билеуші тайпасының ығысып оңтүстіктегі Памир тауынан әрі босып кеткені, бүгінгі Ауған, Тәжік жеріне ауып барғаны жайлы жазылған. Қытай деректеріне сенсек, бүгінгі тәжік пен ауған халқының үлкен бөлігі - «сакалардан» тараған тұқым. Ең қызығы, ауған мен тәжіктер, өздерінің арғы аталарының Орта Азиядан ауып келген көшпелілер екенін мойындағанымен «сақтың» ұрпағымыз демейді. Қытай қытай тарихшылары дерегі бойынша, қазақ халқы – бұл, «ғұн», «үйсін», «қаңлы» тайпаларының тұқымы екен. Яғни, «сақ» атты тайпа болған күнде оның қазаққа қатысы мүлде болымсыз болмақ. 
«Сақ» атауы б.з.д. І-ғасырдан кейінгі тарихи деректерде мүлдем жоқ. Бұл түріктердің өркендеуі кезеңі еді. Яғни, алдымен Ғұн, Үйсін, Қаңлы мемлекеттері дәуірлесе, кейін батысы Каспий мен Қара теңізге дейін, ал шығысы Қытай мен Корей түбегіне дейін созылған Ұлы Түрік қағанатын құруға бет алған кез. Ендеше, оларды «көшпенді сақ(ит)» деп кемсітуге парсылардың дәті бармаса керек.
Парсы тілінде «сақ» пен «қазақ» сөздері мүлдем бөлек ұғымдар екен. Яғни, «сақ» сөзі - «ит», ал «қазақ» сөзі - «батыр», «жауынгер» деген ұғымда. 
* «Парсылар, ХХ ғасырдың 20 жылдары ағылшын отаршыларына қарсы көтеріліс жасаған әскерлерін қазақтар деп атағандығы туралы «Иран тарихы» деген кітапта (Алматы 2002ж, «Зерде» баспасы) талай деректер келтірілген. Парсылар казарманы (әскери жатақхананы) әлі күнге дейін «қазақхана» дейді. (Бақтияр Әбілдәұлының жоғарыда аталған мақаласында)
Яғни, парсылардың өз батырларын «қас-сақ» («сақ»-«ит») демейтіні, керісінше «қазақ» -«жауынгер» деп отырғаны түсінікті болар. 
Жоғарыдағы деректер, 1-шіден, «сақ» деген халықтың болмағанын; 2-шіден, «қазақ» сөзінің «сақ» сөзіне еш қатысы жоқ жауынгерлік ұғым екенін көрсетеді. Ендеше, оның қандай жауынгерлік ұғым екенін ашып көрейік.

3. «Қазақ» - жауынгерлік ұғым.
Қазақта қаза деген қастерлі сөз бар. Өлімнің бәрін «қаза» демейді. Мәселен, майданға қатыспай өз үйінде жатып көз жұмған кісіні «қаза тапты» деп айтпайды: «қайтыс болды», «бақилық болды», «дәм-тұзы таусылды» дегендей басқа сөздермен сипаттайды. «Қаза» - бұл, дәрежесі өзге өлімнен биік тұратын, батырлықтың дәлелі болатын сөз. Қаза болған кісіні ел-жұрты батыр деп дәріптеп, жоқтап аза тұтқан. Яғни, қаза табу - жауынгердің ғана маңдайына жазылған ақ өлім.
Қаза сөзіне ақ дегенді жалғасақ қазақ сөзі шығады. 1-шіден қаза мен қаза-ақ деген дыбыстық үйлесімі, 2-шіден екеуінің де жауынгерлік ұғым болуы кездейсоқ сәйкестік емес. Бұл сәйкестікті қазбалай түссек, онда қаза сөзінен қазақ сөзінің қалай туындағанын пайымдай аламыз. 
Қазақта «Ердің орыны елдің шетінде, жаудың өтінде жүру!» дейтін нақыл бар. Яғни, ерлер елдің шетіне шығып, иен далада әскери қосындар құрып ел қорғаған, және аңшылық жасап, жау елдерге шапқыншылық жасап өзінше күн көруге тиіс болған. Бұл түркі жұртының көнеден келе жатқан дәстүрі. Жаугершілік шерулер, майдан даласы дегенің қазасыз болмайды ғой. Яғни, иен далаға кетіп, жауынгерлікті кәсіп қылудың ұраны: «Мен ел үшін қаза-ақ болуға бекіндім!» дейтін өлімге бас тігу антымен басталса керек. Әлбетте, қаза-ақ болуға бекініп, ел шетіне шыққан әскери қауымды қазақшылық құрушылар, яки қазақтар деп атаған. Оларға, жауынгерлік тіршілік - кәсіп, соғыс - олжа көзі болған. Жауынгерлікті кәсіп ету нағыз ердің ісі саналған. Кәсіпқой жауынгер болу үшін бойында күші тасыған алып және ержүрек болуы керек. Денсаулығы мықты, өзіне сенімді ерлер ғана қазақшылық құра алған. Жігіт-желең кезінде қазақшылық құрып, ауырғанда және қартайғанда ел жұртқа барып бейбіт тірлік кешкен ерлер де аз болмаса керек. Бірақ, атышулы батырлар бүкіл өмірін қазақшылыққа арнап, үйлі-жайлы күйінде, әйел-баласымен де қазақшылық құрып жүре берген. Осындай батырлардың бастамасымен бүкіл отбасы, әулеті, тіпті ру-тайпасымен қазақшылық құрушылар пайда болған. Отырықшы тайпаның қазақшылық құруы, әлбетте, мүмкін емес. Яғни, қазақшылық құрушылар көшпелі тайпалар болған. Қазақ хандығы құрылмай тұрып-ақ, қазақ аталған көшпелі әскери тайпалар болғанын түрлі тарихи деректерден кезіктіреміз. 
«Қазақ» аталатын тайпалар ешкімге тәуелсіз, ерікті, еркін тіршілік кешкен. Сахараның о шеті мен бұ шетіне дейін кезіп, шерулетіп жүре берген. «Кімсіңдер, қайда барасыңдар?» – дегендерге: «қазақпыз!» деген жалғыз сөзбен-ақ еркінше шерулетіп жүргенін түсіндіре алса керек. 1245-жылы Мәмлүктер билеген Мысыр мемлекетінің қыпшақтары ортасында жасалған араб-қыпшақ сөздігінде, «қазақ» сөзіне «еркін, кезбе адам» деген мән берілген екен. Жаугершілік заманда «еркін, кезбе адам» болып жүру жауынгердің ғана қолынан келгені анық. «Қазақ» дегеннің әскери қауым екенін айғақтайтын деректер де жеткілікті. Мысалы, парсы тарихшысы Шарафуддин Иааздидің «Зафарнама» атты еңбегінде: Дешті Қыпшақты әскери түрде күзетіп отырған елді - Өлейіт чатур қазақ, деп атаған.
Одан беріде, Шағатай ұлысында «қазақ» аталатын әскери-тайпаның болғаны (көтеріліс жасағаны) жайлы, сондай-ақ, Ноғайханның да, әйгілі Ақсақ Темірдің де қарамағында қазақы әскері болғаны жайлы деректер бар. Сондай-ақ, «қазақы соғыс өнері» деген терминді тарихи деректерден кезіктіреміз. Әйгілі Ақсақ Темір «қазақы соғыс өнерінің білгірі болған» дейтін деректер бар. 
Сонымен қатар, батырлар жырына (Алпамыс, Қобланды, т.б.) қарасақ, онда 10-20 жігіт-желеңнің жиылып, елден жеке шығып, шағын әскери қосындар құрғанын, яғни қазақшылық құруын көре аламыз. Жыр-дастандардағы баяндауларға қарасақ, жас жігіттер ата-анасынан рұқсат-батасын алып, сосын жалғыз атқа мініп, қарудан басқа ештеңе алмай әскери сапарларға шығады. «Ер азығы мен бөрі азығы – жолда!» деп азықсыз да жүре береді. Яғни, қазақшылық құруға желең шыққан жігітте далада тігетін киіз үйі де болмаған. Парсы тарихшыларының жазбаларындағы «үйлі қазақ», «үйсіз қазақ» дейтін сөздері осыдан шықса керек. Мұндай шағын топтар көп жортуылдап, өзге елдерге, саудагерлерге тонаушылық шабуылдар да жасаса керек. Орыс, парсы, үнді т.б. елдердің тілінде қазақ сөзіне «қарақшы» дегенді қосақтайтын тіркестер кездеседі. Мысалы, «казаки-разбойники». Мұны олар, түркі қазақтарының шапқыншылығына жиі ұшырау себебінен айтқан деп түсіну керек. Түркі халықтары тілінде «қазақ» пен «қарақшы» сөздерінің тіркесуі кездеспейді. 
Бертіндегі, ХІІІ-ХҮ ғасырларда, қазақ сөзіне «кезбелер, қашақтар, билеушіге қарсы шығушылар» дейтін қысыр сөздерді кейбір Өзбек тарихшылары деректерінен кезіктіреміз. Шыңғысхан ұрпақтарының азғындаған заманында хандар билігіне бағынбай өзінше қазақшылық құратын тайпалар көбейіп, олар билеуші хандар езгісіне қарсылық көрсетіп, қаша жүріп соғысуы көбейген. ХҮ- ғасырда, Орда ыдырап, «Ақ орда», «Көк орда», «Қырым хандығы», «Қазан хандығы», «Ноғайлы» дегендей көптеген хандықтар бөлініп шыға бастаған кезде, Жәнібек пен Керей сұлтандар қазақшылық құра шығып, даладағы қазақы тайпалардың көпшілігінің басын қосып, жаңа ел - Қазақ хандығын құрған. Алтын Орданың қалдығы болған Өзбек хандығы, әлбетте, қазақтардың жеке хандық құрғанын бөлінушілік деп санаған. Қазақ хандығы құрылған соң қазақ атауы әскери тайпаның емес, халықтың атауына айналған.

4. Қазақшылық құрудың тарихы.
Халық аңызына сенсек, қазақшылықтың бастауы Алашаханмен байланысты. Яғни, бір патшаның баласы денесінде ала дақтарымен туылыпты («Ақтаңдақ» болса керек). Патша баласын жұртқа көрсетуден ұялып, бірнеше нөкерімен бірге иен далаға апарып тастапты. Бала далада ержетіп, батыр болып, қасына көп нөкер жиыпты. Нөкері көбейгесін Алашахан атаныпты. Алашаханның әскери күші әкесінің елінен басым болса да әкесіне қарсы соғыс ашпапты, қайта патша әкесінің елін сыртынан қорғаштап иен далада жүре беріпті. Әкесі қартайып қайтыс болғанда ғана әке тағына отырыпты, дейді халық аңызы. Алашаханның өмірбаяны ел шетінде жүріп ел қорғаудың, басқаша айтқанда қазақшылық құрудың айқын көрінісі емес пе?!
Алашаханның қай заманда тіршілік еткенін нақты айту қиын. Бір аңызда Алашаханның әкесі Абдолла хан, екіншісінде Қызыл Арыстан, үшіншісінде Абдул-Азис деп кете береді. 
6* «Әбілғазы ханның «Түрік шежіресінде»: Нұхтың баласы Яфет (оны Абылжа хан дейді), одан Түрік, одан Түтік, одан Елшехан, одан Диб Бануй, одан Алаша хан, ал одан екі ұл – Татар мен Моңғол тарайды деп көрсетілген. 
Құрбанғали Халид болса «Тауарих хамса» кітабында «Алаша хан – жалпы хұндардың бабасы, моңғол-татардың атасы» деп жазған.
Яғни, Алаша атын түрлі дәуірлерге қатысты шежірелерден көріп қаламыз. 
ХҮ-ХҮІ-ғасырда Ұлытауда Қасымхан Алаша-ханға кесене салдырған. Мұнда, қазақ қауымының ішіне кірген әр текті рулар Алаша баласы болып, бірі ағалық, бірі інілік жолмен туыстық жүйе құрайды. Ең бастысы Шыңғысхан немесе Жошыханды емес, Алашаханды мемлекеттің символы етіп алу, туыстық идеологиясын соған бекіту жас Қазақ мемлекетіне мықты іргетас жасап берді. Алаша ұғымы содан бері қазақтан ажыраған жоқ.»
(Ж.О.Артықбаевтың «Алаш һәм Алаша хан» атты мақаласынан үзінді.//Бұл мақала, «Алаш» тарихи-этнографиялық ғылыми журналының №2(05),2006жылғы санында жарияланған, 34-45 беттерде.)
Касалар (қазалар) деген аттылылар жөніндегі деректер қытай тарихшыларының І-ІІІ ғасырлардағы жазбасында кездеседі екен. Сонымен, жоғарыдағы деректер бойынша, қазақшылық құрып жүретін ерлер І-ІІІ ғасырлардағы түркітектес ғұн, үйсін, қаңлы елдерінде де болған, Алашахан сол замандағы тұлға, деуге болады. Яғни, қазақшылық өте көне заманадан басталған дәстүр.

5. «Қазақ» сөзі – жауынгерлік ұғым.
«Қазақ» сөзін зерттеген Сәкен Сейфуллин атамыз «Қазақ тарихынан қысқаша мағлұмат» атты еңбегінде, Мұқаметжан Тынышбайұлы деген тарихшының еңбегіне сүйене отырып қисынын былайша өрбітеді: 
* 1) Наков деген орыс шежірешісі: «1223-жылы Шыңғыс әскері Кавказ тауынан асып келіп, «қазақ»(касах) жерін басып, қыпшақтарды қиратып, сонан соң орыстарды қиратқан» деп жазған.
2) Атақты Ноғайханның заманында, Кавказдан черкестерді шақырып келіп, Рылск деген қаланың маңына орнатқан. Сол черкестер өздерін өздері «қазақпыз» деген.
3) 1397-жыл мен 1410-жылдарда Қырым татарларының біразы Литва еліне ауып барған. Литва королінің хат тасушысы қызметінде болған татарлар «қазақ» атанған. Ол кезде орыстың «казак-орыс» дегендері шықпаған кез еді.
4) Күншығыс жақта 1456-жылы Жәнібекті хан көтерген ноғайлар – қазақ атана бастап Қазақ хандығын құрғанда, 1474-жылы Қырым ханы Меңлікерей, 3-Иван атты орыс князіне жазған хатында: «Сенің жеріңді тартып алуға мен ұландарымды, мырзаларымды - қазақтарымды жібермеймін» - деген.
5) 1523-жылы Морозов деген орыс Түрік сұлтанына айтқан сөзінде: «сенің қазақтарың бізге тие береді» деген.
Бұл мағлұматтардан көретін нәрсе мынау: көп елінен оқшауланып шығып, жауынгерлік кәсібінде болғандарды «қазақ» деген!»- депті Сәкең.*(Сәкен Сейфуллиннің «Қазақ тарихынан қысқаша мағлұмат» деген еңбегі Алматыда 1997жылғы Е.Аққошқаров құрастырған, «Қазақ тарихынан» кітабының 284-321-ші беттерінде жарияланған).
Шоқан Уәлихановтың айтуынша: «қазақ сөзінің әргі мәні – жан мен тәннің еркіндігі мен биік рухын білдіретін, европалық серілікке(рыцарство) тән!»- екен.
Бүгінгі Ресейдегі Құмық, Ноғай атты халықтар тілінде «қазақ» сөзі әлі күнге дейін «жауынгер» деген мағынасын жоғалтпапты. 
Орыстың әйгілі тарихшылары Н.М.Карамзин, В.В.Бартольд, В.Даль, В.В.Радлов, П.Бутков, Г.Ф.Благова және тағы басқалары, «қазақ» есімін зерттеп, оның әскери термин екенін және көне түркілерден шыққан әскери дәстүрдің атауы екенін атап өткен. Әйгілі «Тихий Дон» романының авторы, жазушы М.Шолохов : «На Дону я – казак, на Урале – казах», - деп, «орыс-казак» дегеннің түбі түркі текті халық екенін меңзеген.

6. «Казак-орыстың» пайда болу тарихы.
ХХ ғасыр басында Ресейде, қазақтар (киргиз-кайсактар) мен казактардың шығу тегі бір екені жайлы пікір, әсіресе, казактан шыққан тарихшылары мен этнографтары арасында кең таралды. Мәселен, Дон казактары тарихының білгірі, генерал-мойор И.Ф.Быкадоров (1882-1957ж. «Қазан төңкерісінен» кейін шет елге кетіп, Францияда қайтыс болған) және Запороже казактары тарихының білгірі Д.И.Эварницкий (яки Яворницкий, 1855 -1940 жылдары өмір сүрген, Украйна ғылым академиясының академигі, археолог, этногроф, тарихшы, филолог) сияқты тарихшылардың айтуынша, «қырғыз-қайсақтар» бүкіл казактармен тектік байланыста екен. «Төңкеріске» дейінгі кезеңнің тарихшысы Е.Б.Савельев «казачествоның ежелгі, орта және жаңа тарихы» деген монографияларын жазып, онда, казактар – бұл Орда ыдыраған кездегі өз қандастары құрған жаңа хандыққа қосылмай қалғандар, деп ашық айтқан. (* «Казаки. История», Владикавказ, 1991год)
Иоган Миллер (яки Иван Егорович Миллер, 1810 жылғы Ресей ғылым академиясының мүшесі, 1823жылы қайтыс болған), «казак» сөзі «киргиз-кайсак» деген түркі халқының төл атауынан шыққан, деген.
Г.Н.Ахмаров (1864-1911ж) «О языке и народности мищарей» деген зерттеуінде, Мещер татарлары мен қазақтардың ортақ ұқсастықтарын атап өткен. Мещера – бұл Мәскеудің түстігіндегі, Москва, Клязма, Ока, Судога өзендері аралығындағы мекен. Мешер татарлары ертеректе «Мещер казактары» деп аталған. (В.Н.Татищев былай жазған: «начало сих казаков из двух мест: одни жили в Мещере по городкам, и главный их город был на Дону, называемый Донской, где ныне монастырь Донской».) Г.Н.Ахмаровтың байқауынша, Мещер татарларының әдет-ғұрпында және сөздік қорында Қазан татарларында жоқ, тек қазақтарда кездесетін сөздер көп екен. Мещер татары мен қазақтың ұқсастығын сипаттаған жазбасынан үзінді келтірейік: «/у мещерских татар/ в лексиконе – большом пласте древнекипчакских слов, отсутствующих в языке казанских татар. Это такие слова, как байтал (кобыла), бильбау (пояс), елкы мае (конское сало), казы (конская колбаса), каны (давай), карагат (черная смородина), кузы (ягненок), куй (овца), кура (жердь), куцкар (баран), куцук (собака), карсак (низкорослый), ялцы(наемный работник), и др.» 
Енді, «казак-орыстың» шығу тегі жайлы өзімізше ой толғап өтейік. 1-шіден, Шыңғысхан заманына дейінгі Найман мен Керей елдерінде мемлекеттік дін – несторияндық бағыттағы хрестиан діні болған. Олар Шыңғысханға бағынышты болған соң да өздерінің діни наным-сенімдерінде қала берген. Шыңғысхан Орта Азияны жаулау жорығына бүкіл елінен қол жиғанда оның ішінде аталған хрестиандар да болған. Яғни, хрестиан найман-керейлер Шаңғысханмен бірге Орта Азияға келгені анық. Мұны бір деңіз. 
2-шіден, монғол шапқыншылығына дейін-ақ, Қыпшақ елінің солтүстігінде хрестиан дініндегі аз-маз халқы болған. Мұны екінші түркі хрестиандар деңіз. Аталған екеуі де Жошы ұлысында болған. Жошы ұрпақтары Батыйхан мен Ноғайхандар және Сүбедейдей бахадүрлер бастаған (бүкіл Моңғол ұлыстарынан жиналған) қол батысқа бағытталған жорықты жалғастырған. Олар Қара теңізі мен Азу теңізі алқабына, Ресей мен Бұлғар, Польша мен Венгрия, Чехия жерлеріне жетіп, аз қолмен темір құрсанған көп жауды жеңген, Ордасын кеңейткен. Жеңілген елді танып-біліп барып, одан сәйкесінше алым-салық алу керек қой. Яғни, Моңғол қолындағы несториан хрестиандар(найман-керейлер) мен оларға бодан болған елдеріндегі хрестиян халық, әлбетте, сұхбаттасқан. Олардың сұхбаты дін, наным-сенім тақырыбына келгенде қандай нәтиже шығуы мүмкін?!» - деп ойлап көріңізші. Әлбетте, діни сенім-түсініктері бір жерден шыққанына қуанып, өзара рухани байланыстарын сезініп, көңілдері қосылғанын пайымдауға болады. Мұны тағы бір түйіп алыңыз.
Сосын, Өзбекханның тұсында (1312-1342) ислам діні мемлекеттік дінге айналды, ислам дініне басымдықтар берілді. Жоғарыда аталған «несториян-хрестиан» дініндегі найман-керейлердің көпшілігі исламды қабылдады. Ал мұсылмандықты қабылдамағандары: тәңіршіл-бұтшылдар мен хрестиан найман-керейлер, қалмақтар және тағы басқалары «кәпір» атанды. Өзбекханнан соң «Алтын Орданың» бағы тайып, одан «Қырым хандығы», «Ноғай ордасы», «Сібір хандығы» бөлініп жатты. Осы кезеңде, жоғарыда аталған «кәпірлері» бөлектеніп, теріскей мен батыстағы хрестиан елдеріне қарай ойысқан. Олардың көпшілігі қазақшылық құрып өз еркінше жүруге көшкен. 
Дерек бойынша, ХІҮ-ХҮ ғасырларда, Ақ, Қара, Азу(Азов) теңіздері маңайында, Қобан мен Тон(Дон) өзендері алқабында қазақшылық құрып өз еркінше жүретін тәңіршіл-бұтшыл және хрестиан дініндегі, түркітілді (найман, керей, қыпшақ, т.б.) әскери қауымдар көбейген. Олардың біразы Мәскеу княздігімен діни байланысқа түскен, діни хаттар(грамоталар) алмасып тұрған, сосын әскери одақтастық келісімдер жасаған. Мәселен, хрестиян қазақтар1380 жылы Дмитрий Донскойға «икона Донской Божематерий»-ді тапсырып, «Мәскеу елімен» Мамайға қарсы одақ жасасқан. Әйгілі «Күлік шайқасында» (орысша айтсақ, «Куликова шайқасында») орманға жасырынып тұрып, Мамай әскеріне тұтқиылдан шабуыл жасап, күйрете соққы берген 20 мың атты әскер - аталған хрестиан-қазақтар болған. «Мәскеу елі», ол жорықтан түскен олжалардың басым бөлігін қазақтарға берген. «Куликовадан» бастап «Мәскеу княздігінің» барлық әскери жорықтарына, Қырым мен Қазанды жаулау жорығына да, қазақтар, яки бүгінгі тілмен айтқандағы казактар атты әскері қатысқан. Осылайша, біртіндеп орыс еліне қарасты «ерікті әскер» болып казак-орыс атанған, яғни орыстанған. Дегенмен ХҮІІІ-ХІХ ғасырларға дейінгі казактар өздерін «орыс емеспіз, казакпыз» деп бөлек ұлт санаған. Орыстың помещиктерінен қашып келген мұжықтарын өздеріне тең санамаған, әскери сапына қоспаған. Ондайларды егін егу, ұсталық жасау сияқты жұмыстарына жалшылыққа салған. 
Казактарда түркі тілінен шыққан сөздер әлі күнге сақталған. Мәселен, қазақ – казак, қазақшылық құру – казачество, жасауыл – есауул, қарауыл – караул, атаман – атаман, т.б. Сондай-ақ, түркі тілінен шыққаны айқын көрініп тұратын казак есімдері де көп: Назар, Ермак(Ермек), атаман – Сары Азман, Касымовские казаки, т.с.с. Түркі есімді казак-орыстардың хрестиан діні ықпалымен, біртіндеп, өз есімдерін Петр, Василий, Сергей сияқты етіп өзгерткені түсінікті жайт.
Қорыта айтқанда, Ресей тарихшылары «қазақ» пен «казактың» тегі бір екенін тарихи деректермен дәлелдеп кеткен. 
Казак-орыс әскерінің күшіне сүйеніп Ресей империясы құрылған. Енді одан кейінгі жағдайға келейік. Ресей империясы (ХҮІІІ-ғ) «Қазақ хандықтарының» бодандығын қабылдаған тұста, «қазақ» пен «казактың» туыстығын атынан-ақ білсе керекті, бірақ, оларды ажырату, яки бөлектеу үшін, қазақтарды «кайсак», «киргиз-кайсак», «косог» деп әдейі бұрмалап атаған. Ең өкініштісі, бүгінгі тарихшыларымыз сол бұрмаланған атауларға еліктеп, қазақ сөзін қай-сақ, қас-сақ дегендей түбірден іздеп адасуында. 
Негізі «қазақ» сөзін орысшаласа «казах» емес, «казак» болады. Кеңес өкіметі кезінде қазақты орыс-казактан «ажырату» үшін «казах» деп атаған. Сол бұрмалаудан әлі құтыла алмай, казах аталып жүрміз.

7. Қазақ хандығы қандай рухани құндылыққа құрылды.
ХҮ ғасырда Өзбек хандығынан Керей мен Жәнібек сұлтандар /қазақшылық құруға/ шығып Шу маңына келіп ту тіккені және өздерін «өзбек-қазақтары» атағаны мәлім. Ол кезде сахараны шерулетіп жүрген қазақ батырлары мен қазақ тайпалары көп болған. Орда хандары үшін қазақы тайпалардың көбеюі тиімсіз еді. Өйткені қазақтар салық төлемейтін және жарлықтың бәріне бағына да бермейтін. Сондықтан ол кезде Орда хандары қазақы тайпаларға жиі шабуылдап, жарлықтарына бағындыруға, тіпті салық төлетуге тырысатын. Осылайша, қазақшылық құрушылар санын азайтқысы келетін. Дегенмен, төре тұқымы қазақшылық құрып шықса, оған ешбір қысым жасалмайтын. Сонымен, Керей мен Жәнібек сұлтандар қазақшылық құруға шыққанда, оларға еш тосқауыл, еш қысым болған жоқ. Олармен бірге қазақшылық құрғысы келетін қазақтар да оңай табыла кетті. Яғни, Өзбек Ордасынан шыққан кездің өзінде олардың саны 20 мыңға шамалас болған көрінеді. 20 мың қазақы әскер кез-келген елді қорқытатын еді. Сондықтан олармен одақтасқысы келіп, Моғолыстан ханы Шу өзені маңайын босатып береді. Шуға ту тіккен соң оларға жан-жақтан қазақтар ағылып келіп, нәтижесінде саны 200 мыңға тартатын қалың әскери қолға айналады. Негізінде теріскейдегі «кәпір-қазақтар» ғана оларға қосылмай өздігінше қазақшылық құрушылар болып қалса керек. Керей мен Жәнібек сұлтандар оларды күшпен қосып алуға шешім қабылдайды. Өзбек хандары да аталған кәпірлерге жорық жасауды құп көреді. Сонымен, Шудағы қалың қазақы қол теріскей-батысқа, Жайық пен Еділге дейін шерулетіп барады, ондағы қазақтарды бағындырып қолына қосып алады. Және теріскейдегі Башқұрттарды да тықсырып, иеліктерін кеңейтеді. Өзбек хандары, бастапқыда, Керей мен Жәнібек қолының «өзбек-қазақтары» деп аталғанына мәз болып, олардың жеңісін өз жеңісіне балаған. Бірақ, аталған жорықтардан Өзбек хандары ешбір пайда көрмейді, салық және тарту-таралғы алмайды. Сондықтан арадағы қатынас суыйды, қақтығыстар басталады. Өзбек пен қазақ соғысы бітіспес ұзын сонар жаугершіліктерге ұласады. Өзбек ханы Мұхаммед Шейбани қалың қол жиып қазақтарға қарсы жорыққа шығады. Оны Қасымханның қазақтары тұзаққа түсіріп, қырғынға ұшыратады. Мұхаммед Шейбанидың өзі жан сауғалап әзер аман шығады. Осыдан кейін, жоғарыда аталғандай, Қасымханның басшылығымен Ұлытауда Алашаханға кесене салынып, өз еркінше бөлек-бөлек жүрген қазақтар бірігіп, өзінше бір ел болуға ант беріседі, туыстық жүйе құрайды.

Қорытынды.
Қорыта айтқанда, қазақшылық құру - кемінде екі мың жылдан бергі түркі халықтарының әскери дәстүрі. Қазақшылық құрған батыр бабаларды еске ала отырып, өзімнің ұлттық мақтанышымды төмендегі өлең сөзбен жеткізбекпін:
Мен ҚАЗА-АҚ-пын! - Түпкі тегім дала кезген еркін ер!
«Қан майданда қаза болсам, үйде өлмей, шіркін!»-дер.
Сол дәстүрмен елді қорғау - парыз маған бүгінде,
Рухым - құрды қазақшылық, Уа Тәңірім! - қолдай бер!
Көңілімдегі, өз ұлтыма деген мақтаныш сезімімді, осылайша жеткізбекпін. Ұйқас кемшілігіне кешіріммен қарауларыңызды сұраймын.

Пайдаланылған әдебиеттер:
• Әлкей Марғұлан «Тамғалы тас жазуы» // «Қазақ тарихынан» кітабынан, Алматы 1997ж. 
• Әнес Сарай «Қазақ атауының ізімен» (Бұл да сол кітаптан)
• Артықбаев Ж.О. «Алаш хәм Алаша хан» // «Алаш» тарихи-этнографиялық ғылыми журнал. №2(5),2006ж, 34-45 бетте.
• «Жалын» журналының 2004, 2005жылғы сандарында жарияланған «Қазақ тарихына қанша жыл» атты басқосудағы тарихшылар пікірлері.
• Кан Г.В., Шаяхметов Н.У. «Қазақстан тарихы» Жоғарғы оқу орынына арналған оқулық. Алматы, 2007жыл.
• Казак тарихшылары жайлы біраз мәліметтер Аққали КӨПТІЛЕУОВтің «Экономика» республикалық апталық газетінің №50(118) 17-23 желтоқсан 2009 жылғы санында, газеттің 6-шы бетінде жарияланған, «КАЗАХИ И КАЗАКИ: КТО ОТ КОГО ПРОИСХОДИТ ?!» атты мақаласынан алынған.


 


 

Мұрағат

Желтоқсан 2010
ДсСсСрБсЖмСбЖс
-1012345
6789101112
13141516171819
20212223242526
272829303112

Айлық статистика

<<  >>




igilik



orkenegro.wordpress.com